تكميل بحث به سه مطلب اشاره مىكنيم . مطلب نخست : تحمّل ضرر در مسير كسب فضائل ادلّه حرمت اضرار به نفس ، مانند حرمت قتل نفس و يا حرمت القاء در هلاكت از شمول چنين ضررى انصراف دارد و به هيچ عنوان شامل آن نمىشود . هرگاه براى رسيدن به چيزى كه شرعا راجح وپسنديده است انسان متحمل ضررى بشود چنين ضررى مورد ادلّه حرمت اضرار نيست . اين ضرر حتى اگر منجر به نقص عضو و يا از دست دادن جان نيز بشود مادامى كه در راه كسب فضيلت ، و اثبات فضيلت در جامعه ، و جلو گيرى از رسيدن مفسده‌اى به آنها باشد مشمول ادلّه حرمت اضرار نخواهد شد ، بلكه مورد آنها منحصرا اضرارى است كه در راه تحصيل فضائل نباشد . شواهد زيادى بر اين مطلب وجود دارد كه به برخى از آنها اشاره مىكنيم : 1 - آنچه در لزوم و يا جواز و رجحان دفاع از مال و عرض و جان وارد شده است ، تا آنجا كه نبى مكرم اسلام فرموده است : « مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالَهِ فَهِوَ بَمَنْزِلَةِ الشَهِيْدِ » . « 1 » « هر كس در راه دفاع از مالش كشته شود همانند شهيد است » . همگى فقها در جواز يا وجوب چنين دفاعى كه در آن احتمال از بين رفتن جان و يا عضو وجود داشته باشد ترديدى ندارند . « 2 »

--> ( 1 ) . فروع كافى ، شيخ كلينى : 5 / 52 و 6 / 296 . ( 2 ) . رك : المبسوط ، شيخ طوسى : 7 / 279 ، تذكرة الفقهاء ، علامه حلى : 9 / 435 ، ذكرى الشيعة ، شهيد اول : 1 / 323 ، جامع المقاصد ، محقق كركى : 1 / 365 ، مسالك الافهام ، شهيد ثانى : 51 / 15 ، مجمع الفائدة ، محقق اردبيلى : 13 / 302 ، كشف اللثام ، فاضل هندى : 10 / 650 ، رياض المسائل ، سيد على طباطبائى : 13 / 628 ، جواهر الكلام ، محمد حسن نجفى : 41 / 588 و . . .